W czym ojciec jest niezbędny?

Kobiety w społeczeństwie zachodnim (i nie tylko) były przez wieki traktowane niesprawiedliwie. Na szczęście obecnie w wielu krajach, w dużej mierze dzięki walce samych kobiet sytuacja uległa znaczącej poprawie. Mogą one zajmować miejsca i odgrywać role społeczne, do których dawniej nie były dopuszczane. Udowodniły też swoje kompetencje. Wiele kobiet rezygnuje także z wychowania dzieci i budowania ogniska domowego, które to zadania stanowiły dawniej w dużej ich domenę.

Te i wiele innych przemian nie pozostały jednak bez wpływu na męską część ludzkości. Sto lat temu, każdy odpowiedzialny mężczyzna wiedział, że jego zadaniem wobec rodziny jest przede wszystkim ją utrzymać i obronić. Dziś kobiety udowodniły swoją sprawność także na tych polach, a my – mężczyźni straciliśmy jasność co do naszej roli. Oczywiście kryzys męskości ma także inne, poważniejsze przejawy i źródła.

Konsekwencją wielu głębokich społecznych przemian (rozpoczętych w XVIII w. przez rewolucję przemysłową), których nie ma tu miejsca omawiać, jest między innymi niepewność mężczyzn, co do ich roli. Na przykład w czym są niezbędni w stosunku do własnych dzieci. Mężczyzna potrzebuje czuć się kompetentny, stąd łatwo ucieka od rodziny w pracę, bo tam często potrafi się wykazać, jest szanowany i zna swoją wartość. Za to w stosunku do dzieci, może się czuć nieprzygotowany i chętnie zostawiać całość obowiązków wychowawczych ich matce. Szczególnie gdy sam nie znał ojca, lub miał takiego, który się nim prawie nie zajmował.

Dlatego szczególnie dziś, gdy specyficzna rola mężczyzn została w pewnym sensie postawiona pod znakiem zapytania, jest bardzo ważne, aby byli oni świadomi swoich kompetencji w rodzinie. Dawniej zasady były jasne. Męskość i ojcostwo były przekazywane z pokolenia na pokolenie przez wspólną pracę, przebywanie razem w domu i poza nim – syna z ojcem. Jeśli nie z ojcem – to z mistrzem (uczeń, terminator) czy rycerzem (paź, giermek)… W naszych czasach wielu mężczyzn nie miało dobrego przykładu, bo ojciec był fizycznie bądź mentalnie nieobecny. A nawet jeśli był obecny w rodzinie – częste przebywanie z nim było utrudnione. On był w pracy, my byliśmy w przedszkolu czy w szkole, gdzie mamę i tatę zastępowała najczęściej pani nauczycielka. To tylko przykłady pokazujące w skrócie niektóre przyczyny i wagę problemu.

Przechodząc do rzeczy

Po tym wstępie chciałbym zająć się pytaniem czy mężczyzna jest niezbędny do wychowania dzieci? Jeśli tak, to w czym? W czym mama wraz z babcią, ciocią, panią nauczycielką, wychowawczynią ze świetlicy, opiekunką… nie mogą go zastąpić? Czy są w ogóle takie dziedziny? Przecież dziś kobiety są bardzo kompetentne.

W wielu sprawach ojciec jest bardzo potrzebny. W niektórych jednak – kobiety mogą go zastąpić. Ja skupię się na tym, w czym ojciec jest wręcz niezbędny, niezastąpiony. Pierwszą sprawą jest oczywiście udział w poczęciu, do którego jakiś biologiczny ojciec jest niezbędny, ale to jest oczywiste. Zajmijmy się więc innymi, mniej oczywistymi sprawami.

Identyfikacja psychoseksualna

Obecność pierwiastka męskiego jest niezastąpiona w prawidłowej identyfikacji dziecka z własną płcią. Dotyczy to zarówno syna jak i córki. „…płeć u dziecka rozwija się w dynamicznej relacji pomiędzy jego cielesnością a reakcjami na nią jego rodziców. […] Matka i ojciec w werbalny i niewerbalny sposób komunikują mu, czy jest chłopcem, czy dziewczynką. Ale również dziecko obserwuje zachowanie matki i ojca, które jest dla niego modelem kobiecości i męskości.”¹ Córka obserwuje rodziców i utożsamia się z płcią mamy w opozycji do płci taty. „Jestem dziewczynką jak mama, inaczej niż tata”. Syn odwrotnie – „Jestem chłopcem jak tata, inaczej niż mama”. Obydwoje rodzice są do tego niezbędni. W wypadku braku ojca, może go w jakiejś mierze zastąpić inny mężczyzna: wujek, chrzestny, a nawet trener czy wychowawca. Pierwiastek męski jest tu jednak niezastąpiony.

Odkrycie piękna córki i przekaz męskiego ciepła

Jedną z ważniejszych potrzeb emocjonalnych dziewczynki, a później kobiety jest potrzeba czucia się piękną i przez to wartościową. Nie chodzi tylko o piękno fizyczne. Czymś zupełnie innym jest dostrzeżenie piękna w córce przez matkę, a czym innym przez ojca. Ojciec jest w końcu przedstawicielem mężczyzn. Tej części ludzkości, której dziewczyna chce się podobać w szczególny sposób. „Ojcowskie przesłanie – jesteś piękna, warto o Ciebie walczyć, troszczyć się o Ciebie” – nie da się w pełni zastąpić przez komunikat matki (który także jest niezbędny), babci czy cioci. Poza tym, że ojciec, który to wypowiada jest mężczyzną, jest on także, a przynajmniej powinien być, pierwszym mężczyzną, który kocha swoją córkę bezwarunkowo. Dziewczyna wyposażona w taką miłość będzie na swego życiowego towarzysza szukała mężczyzny, który także pokocha ją bezwarunkowo. „Ojciec jest pierwszym, a więc najważniejszym wzorcem mężczyzny, który koduje się w umyśle córki i ma duży wpływ na jej dalsze życie uczuciowe. […] Jest dla córki alfą i omegą, najczęściej ważniejszym od matki objaśniaczem świata i przewodnikiem po nim”²

Łączy się to z przekazem męskiego ciepła, czułości i szacunku. Dziewczyna, młoda kobieta „zaopatrzona” w taki sposób przez ojca, jest o wiele mniej narażona, na szukanie męskiego ciepła w ramionach przypadkowego mężczyzny. Mniej skłonna by za to „męskie ciepło” zapłacić swoim ciałem. By szukać rozpaczliwie zaspokojenia głodu męskiej czułości w pierwszym mężczyźnie w którym się zakocha. Gdy ojciec przekazał córce czułość i akceptację, zauroczenie nie wyzwoli w niej wielkiego głodu spowodowanego deficytem męskiej czułości.

Czuły, pełen szacunku ojciec, który akceptuje i pozytywnie motywuje swoją córkę, wnosi bezcenny wkład w jej poczucie wartości, które ma znaczenie we wszystkich dziedzinach i późniejszych okresach jej życia.

Ojciec jako wzór męskości dla córki

Ojciec jest także w życiu córki niezastąpiony, jako przykład odniesienia do kobiet. Jeśli mężczyzna wiernie kocha własną żonę oraz szanuje inne kobiety – dziewczyna nie nabierze się łatwo na zaloty mężczyzny, który ma w tej dziedzinie duże braki. Który szanuje ją tylko dlatego, że jeszcze jej nie „posiada”, albo tylko dlatego, że nadal jest w niej zakochany. Dziewczyna mając kochającego, kulturalnego ojca, łatwiej dostrzeże i trafnie oceni sposób, w jaki jej chłopak odnosi się do swojej matki, koleżanek czy przypadkowo spotkanych kobiet… Pozytywny wzór ojca ma także bezcenny wpływ na budowanie własnego małżeństwa.

Nadanie męskości synowi, inicjacja

Równie niezbędne, choć w pewnej części inne zadanie ma ojciec w kształtowaniu syna. Matka może dla własnego syna uczynić bardzo wiele i jest kimś niezbędnym w jego wychowaniu. Jednak żadna kobieta nie może mu nadać męskości. Po prostu dlatego, że nie jest mężczyzną. „To tak, jakby prosić łąkę z polnymi kwiatami, aby dała ci chevroleta rocznik 57. To jest zupełnie inna materia”³. O jakim nadaniu męskości tutaj mowa? Chłopcy i młodzi mężczyźni poszukują „pieczęci”, potwierdzenia, że są w pełni mężczyznami. O takie potwierdzenie zwracają się w pierwszym rzędzie do własnego ojca, mówiąc: „zobacz, co zrobiłem” lub zadając pytania w stylu: „Tato, widziałeś?” Eldredge wspomina o tego rodzaju pytaniach mówiąc: „Przejście chłopca do męskości zakłada wiele takich chwil. Rolą ojca jest zaplanować je, zachęcić syna, być czujnym, gdy pojawi się to pytanie, i wtedy przemówić prosto do jego serca: tak, jesteś mężczyzną. Masz wszystko, co potrzeba”⁴. To właśnie jest nadanie męskości. Jest ono niezastąpionym wkładem w poczucie wartości i pewności siebie każdego chłopca i mężczyzny, mającym wpływ na całe jego życie.

Przykład męskiego stylu życia

Ojciec jest także niezbędny w przekazaniu synowi męskiego sposobu bycia. „Matka może dać nam bardzo dużo radości […] ale nie będzie to taka radość, jaką możemy odczuwać, przebywając ze szczęśliwym ojcem czy w gronie mądrych mężczyzn”⁵. Na dalszych etapach potrzebni są także inni mężczyźni: koledzy, prawdziwi przyjaciele, mistrz, nauczyciele, towarzysz duchowy (np. spowiednik).

Oddzielenie od matki i wprowadzenie w świat

Zarówno dla córki jak i dla syna, ojciec odgrywa ważną rolę w oddzieleniu dziecka od matki i wejścia w świat. Rozpoczyna się to od symbolicznego przecięcia pępowiny, jeśli ojciec uczestniczy w porodzie. Kolejnym ważnym etapem stopniowego oddzielania od matki jest współpraca z żoną w odstawieniu dziecka od piersi. Pomoc mężczyzny jest tu nie do przecenienia.

W wyjściu ku światu syna, ojciec odgrywa nieco inną rolę, niż w życiu córki. Nie ma tu miejsca, żeby rozwijać ten wątek, więc wspomnę tylko o rytuałach męskiej inicjacji chłopców, które cywilizacja zachodnia porzuciła z opłakanymi skutkami. Nie jest przypadkiem, że na wszystkich kontynentach, niezależnie, istniały takie obrzędy. Miały one za zadanie (między innymi) pomóc w emocjonalnym oddzieleniu syna od matki. Jeśli syn nie uniezależni się emocjonalnie od matki, nie będzie mógł w dojrzały sposób zbudować własneg związku. Dziś, kiedy rytuały męskiej inicjacji zostały w świecie zachodnim zapomniane (u Słowian były to postrzyżyny), rolą ojca jest pomóc w tym koniecznym oderwaniu od matki. Najlepsza pomoc polega po prostu na pielęgnowaniu głębokiej i atrakcyjnej więzi z żoną/partnerką. Silna więź emocjonalna z mężem nie pozwala matce na zbyt bliską relację z synem. Zresztą nie ma ona potrzeby traktować syna jak mężczyzny, który jest dla niej wsparciem, skoro jej oparciem jest własny mąż. Bardzo ważne jest także umożliwienie synowi udziału w życiu i zajęciach ojca. Zabranie go do pracy, wspólne majsterkowanie, uprawianie sportu…

Gdy córka dorasta

Oddzielenie dziecka od matki odbywa się także przez osobistą relację z każdym dzieckiem. Łagodną, pełną szacunku, ale także wymagającą. Przyjaźń, ale nie kumplostwo. Szczególnie trudnym czasem jest moment dorastania. Gdy córka dorasta, niektórzy ojcowie odsuwają się na bok. To poważny błąd, ponieważ córki nadal potrzebują miłości i wsparcia. To prawda, że dorastanie córki jest momentem, kiedy mamy już obowiązek modyfikować sposób wyrażania miłości. Trzeba zmienić pewne zachowania, na przykład pukać przed wejściem do jej pokoju oraz dostrzec, że córka z dziewczyny wyrasta na kobietę. Możemy powiedzieć „bardzo ładnie wyglądasz” – widząc, że córka wykonuje pierwsze próby makijażu. Ponieważ moja jest właśnie na tym etapie, wpadłem na pomysł, aby w prezencie – żona wybrała dla niej zestaw kosmetyków. Zadbałem jednak o to, aby córka wiedziała, że to mój pomysł. Tym sposobem pokazałem nie tylko słowami, że akceptuję jej rozwój i nowy sposób dbania o własne piękno.

To właśnie ojciec jest w stanie wyjaśnić córce, dlaczego mężczyźni „oglądają się” za kobietami. Dziewczęta nie mają często świadomości jakiego rodzaju mogą to być spojrzenia. Warto także wyjaśnić córce różnicę (którą wiele kobiet i mężczyzn zagubiło) między pięknym zachwycającym wyglądem, a wyglądem „seksownym” budzącym przede wszystkim pożądanie seksualne. Taka rozmowa znacznie ułatwia sprawę, gdy ojciec nie chce się zgodzić na pewien typ ubioru czy makijażu córki. Córce jest jej wtedy łatwiej zrozumieć, że ojcu chodzi o jej dobro, o to, aby nie była traktowana przedmiotowo. Oczywiście, jako ojcowie musimy uważać, aby relacja z „córeczką tatusia” w jakimkolwiek aspekcie nie zastępowała relacji z żoną. To, kto jest naszą partnerką – musi być czytelne. To nie nasza mama i nie córka jest kobietą nr 1 w naszym życiu. Gdyby to nie było jasne, moglibyśmy uczynić krzywdę co najmniej dwóm najważniejszym dla nas kobietom.

Nie stracić więzi z synem

Okres dorastania syna, to moment, kiedy zaczyna mieć on własne pomysły na życie, zabawę, swoje poglądy. Może to być czas, który grozi zerwaniem więzi. Niektórzy z ojców nie potrafią zaakceptować braku kontroli nad własnym synem. Warto sobie uzmysłowić, że dziecko potrzebuje odróżnić się od rodziców. Także od ojca. Trzeba mu na to pozwolić, starając się zachować więź, przekazując coraz większą odpowiedzialność i jednocześnie wolność.

Wprowadzanie dziecka w świat jest także ważną domeną działalności ojca. Zarówno wobec córki jak i wobec syna. Rozpoczyna się to już na placu zabaw, gdy dziecku wolno podjąć ryzyko wspinania się na wyższe drabinki pod czujnym okiem taty. Później potrzebne są działania takie jak wdrożenie do samodzielnego chodzenia/jeżdżenia do szkoły i ewentualne „śledzenie” zza rogu, kiedy dziecko robi to pierwszy raz… Na dalszych etapach jest to np. wsparcie dziecka wchodzącego w dorosłość w zrobieniu prawa jazdy, wyjeździe do innego miasta na upatrzone studia… W niektórych celebracjach ślubnych (widzimy to czasem na amerykańskich filmach) to właśnie ojciec odprowadza swoją córkę – pannę młodą do narzeczonego stojącego przed ołtarzem. Pomiędzy symbolicznym przecięciem pępowiny dziecka, aż do symbolicznego doprowadzenia córki do ołtarza, czy też przekazania synowi kluczyków od samochodu, a z pewnością błogosławieństwa dziecka w dniu ślubu, na ojcu spoczywa szczególna odpowiedzialność stopniowego wyprowadzania dziecka w świat. Oczywiście nie jest to tylko zadanie ojca. Rodzice powinni tu współpracować ze sobą. Być może ojciec da się w tej roli jakoś „zastąpić”, ale nie będzie to pełnowartościowe zastąpienie.

Drogi Tato!

Mam świadomość, że treść tego tekstu, to wydobycie pewnych przykładów, bez głębszego ich omówienia. Myślę jednak, że to wystarczy, aby Ci udowodnić, że jesteś niezbędny.

Dlatego wiedz, że jesteś niezastąpiony! Odgrywasz wyjątkową rolę w życiu Twoich dzieci, bez względu na to w jakim są wieku. Jeśli czujesz, że nie masz wystarczających kompetencji, bo być może sam zostałeś wychowany przez ojca z dużymi deficytami – nie szkodzi. To co ważne, to chcieć i szukać rozwiązań. To, co najważniejsze – już masz. Wyjątkowe kompetencje. Pamiętaj, że żaden specjalista – psycholog nie kocha miłością wyjątkową każdego z rzeszy swoich pacjentów. Ty natomiast kochasz wyjątkowo własne dziecko. Reszty możesz się nauczyć.

Warszawa, 26 05 2021

Piotr Klimski

1 P. Klimski, W. Sulimierski, Kocham Cię! Współczesne mity o miłości, Poznań 2020, s. 128.

2 Pierwszy i najważniejszy. Wywiad z Wojciechem Eichelbergerem przeprowadziła Małgorzata Mierżyńska, Newsweek Psychologia”, dwumiesięcznik 2/2021, s. 58.

3 J. Eldredge, Dzikie Serce, Poznań 2003, s. 98.

4 Tamże, s. 76.

5 W. Eichelberger, Zdradzony przez ojca, Warszawa 2014, s. 52n.